Sofokles – biografia wybitnego tragika greckiego

3

Sofokles, jeden z najwybitniejszych tragików starożytnej Grecji, żył około 90-92 lat, od około 497/496 do 406/405 roku p.n.e. Jako syn zamożnego właściciela fabryki zbrojeń, cieszył się starannym wykształceniem i wysoką pozycją społeczną w Atenach. Jego imponująca kariera dramatyczna zaowocowała ponad 120 sztukami, z których do dziś przetrwało siedem kluczowych dzieł, a sam Sofokles odniósł spektakularny triumf już podczas swojego debiutu, pokonując samego Eschylosa. Jego życie i twórczość stanowią kamień milowy w historii teatru europejskiego.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: około 90-92 lat
• Żona/Mąż: Brak danych
• Dzieci: Syn Jofon, wnuk Sofokles
• Zawód: Dramaturg, poeta tragiczny
• Główne osiągnięcie: Wprowadzenie trzeciego aktora na scenę i stworzenie ponad 120 sztuk, z których przetrwało siedem arcydzieł.

Podstawowe informacje o Sofoklesie

Dane biograficzne i pochodzenie

Sofokles urodził się około 497/496 roku p.n.e. w Hippeios Colonus, wiejskiej gminie (deme) w Attyce. Ta lokalizacja miała później posłużyć mu jako inspiracja i miejsce akcji jednej z jego najsłynniejszych tragedii. Jego długie życie, obejmujące około 90-92 lat, zakończyło się zimą 406/405 roku p.n.e. w Atenach. Okres ten był świadkiem kluczowych momentów historii Grecji, od triumfu w wojnach perskich po krwawe zmagania wojny peloponeskiej. Pochodzenie Sofoklesa z zamożnej rodziny, jako syna Sofillusa, właściciela fabryki produkującej zbroje, zapewniło mu staranne wykształcenie i wysoką pozycję społeczną w ateńskim społeczeństwie. Był jednym z trzech najwybitniejszych tragików starożytnej Grecji, obok Eschylosa i Eurypidesa, specjalizującym się w gatunku tragedii, z którego do dziś w całości przetrwało jedynie siedem jego dzieł, co czyni jego twórczość sofoklesa niezwykle cenną dla współczesnych badaczy.

Życie prywatne i rodzinne Sofoklesa

Relacje z synami i proces o niepoczytalność

Pod koniec swojego długiego życia, Sofokles stanął w obliczu nieoczekiwanego wyzwania ze strony własnych synów. Według przekazów, mieli oni próbować uznać go przed sądem za niezdolnego do zarządzania majątkiem. W odpowiedzi na te zarzuty, Sofokles zaprezentował niezwykły dowód swojej sprawności umysłowej. Zamiast argumentów prawnych, zacytował fragment swojej nowej sztuki, „Edyp w Kolonos”, czym zaimponował sędziom i oddalił wszelkie podejrzenia o niepoczytalność.

Potomstwo i kontynuacja tradycji

Sofokles miał syna imieniem Jofon, który poszedł w jego ślady i również został dramaturgiem. Tradycję literacką kontynuował także jego wnuk, również noszący imię Sofokles, syn Aristona. To pokazuje, jak silne było przywiązanie rodziny do sztuki dramatycznej i jak głęboko dziedzictwo poety wpłynęło na kolejne pokolenia.

Preferencje i życie intymne

Według dzieła Atenajosa „Uczta mędrców”, Sofokles miał być znany z zamiłowania do chłopców. Zachowały się anegdoty ilustrujące tę cechę, w tym opowieść o jego flircie z usługującym chłopcem podczas sympozjum oraz historia o utracie płaszcza na rzecz młodzieńca, którego poznał poza murami miasta. Te przekazy rzucają światło na jego życie osobiste, choć należy je traktować jako część historycznych relacji.

Relacje z innymi twórcami (np. Eurypides)

Sofokles, choć był jednym z czołowych tragików, nie był wolny od rywalizacji z innymi twórcami. Szczególnie interesujące są jego relacje z Eurypidesem. Choć byli rywalami, zachowały się przekazy o ich wzajemnych docinkach. Gdy Eurypides drwił z Sofoklesa po incydencie z kradzieżą płaszcza przez chłopca, Sofokles odpowiedział mu złośliwą elegią, w której oskarżył go o brak sprytu. Te historie ukazują osobiste relacje między wielkimi dramaturgami tamtych czasów.

Kariera dramatyczna i osiągnięcia

Spektakularny debiut i sukcesy w konkursach

W 468 roku p.n.e. Sofokles odniósł swój pierwszy wielki triumf artystyczny podczas Wielkich Dionizji. Co ciekawe, pokonał wówczas panującego mistrza, Eschylosa. Według Plutarcha, okoliczności tego zwycięstwa były nietypowe, gdyż sędziami byli dowódcy wojskowi (strategoi). Przez blisko 50 lat Sofokles był najbardziej cenionym dramaturgiem w Atenach. Brał udział w około 30 konkursach (Dionizje i Lenaje), z których wygrał aż 24 razy, nigdy nie zajmując miejsca niższego niż drugie. Ta niespotykana dominacja w konkursach świadczy o jego niezrównanym talencie i stałym uznaniu publiczności i krytyków.

Płodność literacka i zachowane dzieła

Sofokles był niezwykle płodnym twórcą. Napisał w ciągu swojego życia ponad 120 sztuk, w tym tragedie i dramaty satyrowe. Niestety, do czasów współczesnych w pełnej formie przetrwało jedynie siedem jego dzieł. Oto lista zachowanych tragedii Sofoklesa:

• „Ajas”
• „Antygona”
• „Trachinki”
• „Król Edyp”
• „Elektra”
• „Filoktet”
• „Edyp w Kolonos”

Te zachowane tragedie stanowią fundament greckiego dramatu i są nieustannie wystawiane i analizowane. Trzeba jednak pamiętać, że to jedynie niewielka część jego ogromnego dorobku literackiego.

Innowacje w teatrze greckim

Sofokles wprowadził znaczące innowacje do struktury dramatu. Przypisuje mu się wprowadzenie trzeciego aktora na scenę, co zrewolucjonizowało teatr. Ograniczyło to rolę chóru i stworzyło większe możliwości dla rozwoju konfliktów między postaciami, umożliwiając bardziej złożone interakcje i psychologiczne portrety bohaterów. Wprowadzenie trzeciego aktora było kluczowym krokiem w rozwoju dramatu greckiego. Zmienił również liczebność chóru z 12 do 15 osób, co wpłynęło na dynamikę przedstawień.

Wkład w scenografię

Według Arystotelesa, to Sofokles wprowadził „skenographia”, czyli malowanie dekoracji i scenografii. Choć inne źródła, jak Witruwiusz, przypisują ten wynalazek Agatarchosowi z Samos, tradycja wiąże Sofoklesa z dążeniem do uatrakcyjnienia wizualnej strony przedstawień teatralnych. Te innowacje podkreślają jego wszechstronny wpływ na rozwój teatru.

Działalność publiczna i polityczna

Rola w życiu Aten

Sofokles nie ograniczał się jedynie do kariery literackiej. W 480 roku p.n.e., jako młody człowiek, został wybrany do poprowadzenia peanu – chóralnej pieśni do bogów – celebrującej zwycięstwo Greków nad Persami w bitwie pod Salaminą. Był to wyraz uznania dla jego talentu i patriotyzmu. W latach 443/442 p.n.e. pełnił funkcję jednego z Hellenotamiai, czyli skarbników Ateny, pomagając zarządzać finansami miasta w okresie politycznej dominacji Peryklesa. Jego zaangażowanie w sprawy publiczne świadczyło o jego wysokiej pozycji i zaufaniu, jakim się cieszył.

Kariera wojskowa i służba publiczna

W 441 roku p.n.e. Sofokles został wybrany jednym z dziesięciu generałów (strategoi) i służył u boku Peryklesa podczas kampanii ateńskiej przeciwko Samos. Legenda głosi, że stanowisko to otrzymał dzięki sukcesowi jego sztuki „Antygona”, co podkreśla nierozerwalny związek między jego karierą artystyczną a obowiązkami obywatelskimi. W 411 roku p.n.e., po katastrofalnej klęsce wyprawy sycylijskiej, został wybrany do rady komisarzy (probouloi), których zadaniem było opanowanie kryzysu w Atenach podczas wojny peloponeskiej.

Aspekty religijne i społeczne

Przyjęcie kultu Asklepiosa

W 420 roku p.n.e. Sofokles odegrał znaczącą rolę w wprowadzaniu kultu boga Asklepiosa do Aten. Gościł w swoim własnym domu wizerunek boga, gdy ten nie posiadał jeszcze własnej świątyni. To świadectwo jego wysokiego statusu religijnego i szacunku, jakim darzyli go Ateńczycy. Jego otwartość na nowe kulty i zaangażowanie w życie religijne polis były ważnym aspektem jego publicznego wizerunku.

Warto wiedzieć: Za swoje zasługi religijne i przyjęcie boga pod swój dach, Ateńczycy po śmierci nadali Sofoklesowi przydomek „Dexion” (Odbiorca/Przyjmujący) i czcili go jako herosa. Jego kult podkreślał jego wyjątkowe miejsce w panteonie ważnych postaci starożytnych Aten.

Najważniejsze dzieła Sofoklesa

Cykl tebański – przegląd kluczowych tragedii

Największą sławę Sofoklesowi przyniosły jego tragedie, a szczególnie te związane z cyklem tebańskim. Te dzieła, takie jak „Król Edyp”, „Antygona” i „Edyp w Kolonos”, stanowią szczytowe osiągnięcie jego twórczości i są nieustannie studiowane i wystawiane. Ich uniwersalna tematyka i głębokie przesłanie wciąż rezonują z współczesnym odbiorcą.

„Król Edyp” – znaczenie i analiza

Tragedia „Król Edyp” została uznana przez Arystotelesa w jego „Poetyce” za najwyższe osiągnięcie gatunku tragedii i doskonały przykład konstrukcji dramatycznej. Sztuka ta, opowiadająca o losach króla Edypa i jego odkryciu mrocznej prawdy o swoim pochodzeniu, jest mistrzowskim studium przeznaczenia, winy i kary. Jej znaczenie dla rozwoju dramatu jest nieocenione.

„Antygona” – konflikt racji

„Antygona” to kolejna arcydzieło Sofoklesa, które skupia się na losach córki Edypa. Sztuka porusza fundamentalny konflikt między prawem państwowym, reprezentowanym przez Kreona zakazującego grzebania zdrajcy, a prawem boskim i miłością do rodziny, której przestrzega Antygona. Jej determinacja i ostateczna, samobójcza śmierć stawiają pytania o granice posłuszeństwa i moralności.

„Edyp w Kolonos” – okoliczności powstania i treść

„Edyp w Kolonos” jest ostatnią sztuką Sofoklesa, która została wystawiona już po jego śmierci w 401 roku p.n.e. przez jego wnuka. Dzieło opisuje przybycie wygnanego i oślepionego Edypa do Kolonos, miejsca jego śmierci. Sztuka ta, odznaczająca się głęboką refleksją nad cierpieniem i wybaczeniem, stanowi pożegnanie mistrza z teatrem i życiem.

Ciekawostki i legendy o śmierci Sofoklesa

Okoliczności śmierci Sofoklesa stały się przedmiotem licznych legend i apokryficznych opowieści, które dodają aury tajemniczości jego postaci. Oto kilka z nich:

• Teoria o uduszeniu podczas recytacji: Jedna z opowieści głosi, że Sofokles zmarł z wysiłku, próbując wyrecytować bardzo długie zdanie z „Antygony” bez robienia przerwy na oddech.
• Legenda o zadławieniu winogronem: Inna wersja jego śmierci sugeruje, że niefortunnie zadławił się winogronem podczas ateńskiego festiwalu Antesteria.
• Śmierć z nadmiaru szczęścia: Trzecia popularna anegdota twierdzi, że dramaturg zmarł z radości po ogłoszeniu jego ostatniego zwycięstwa w konkursie dramatycznym podczas Wielkich Dionizji.

Kilka miesięcy po jego śmierci, komik w sztuce „Muzy” napisał o nim, że był człowiekiem szczęśliwym, utalentowanym, twórcą wielu dobrych tragedii, który zakończył życie dobrze, nie zaznając nieszczęścia. Te opowieści, choć niekoniecznie oparte na faktach, podkreślają niezwykłe życie i dziedzictwo Sofoklesa, jednego z najważniejszych filarów światowej literatury.

Podsumowanie

Sofokles, jako jeden z filarów tragedii greckiej, wywarł niezatarty wpływ na rozwój teatru i literatury, a jego dzieła do dziś pozostają inspiracją. Kluczowym przesłaniem z jego życia jest siła ludzkiego ducha i niezłomna wola twórcza, nawet w obliczu wyzwań. Jego innowacje w dramaturgii i scenografii ukształtowały teatr na wieki, a jego niezliczone tragedie, mimo upływu czasu, wciąż poruszają i skłaniają do refleksji nad uniwersalnymi problemami ludzkiej egzystencji.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Sophocles