Kierkegaard: Søren Kierkegaard – filozof samotności i wiary

2

Søren Kierkegaard, urodzony 5 maja 1813 roku w Kopenhadze, to postać monumentalna w historii myśli, uznawana za jednego z prekursorów filozofii egzystencjalnej. Filozof, teolog, poeta i krytyk społeczny, pozostawił po sobie dorobek, który do dziś inspiruje kolejne pokolenia. Mimo że jego życie zakończyło się w wieku zaledwie 42 lat, 11 listopada 1855 roku, jego myśl wywarła niezatarty wpływ na rozwój zachodniej kultury, teologii i filozofii. W swoim życiu prywatnym, Søren Kierkegaard był zaręczony z Regine Olsen, która stała się kluczową postacią w jego świecie wewnętrznym, choć ich związek zakończył się zerwaniem zaręczyn.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: 42 lata (w momencie śmierci)
• Żona/Mąż: Brak
• Dzieci: Brak
• Zawód: Filozof, teolog, pisarz
• Główne osiągnięcie: Uznawany za prekursora filozofii egzystencjalnej

Søren Kierkegaard – Podstawowe informacje

Søren Aabye Kierkegaard przyszedł na świat 5 maja 1813 roku w Kopenhadze, w czasach, gdy Danią i Norwegią rządziło jedno królestwo. Był najmłodszym z siedmiorga dzieci w zamożnej rodzinie. Jego życie, choć stosunkowo krótkie, zakończyło się 11 listopada 1855 roku, również w jego rodzinnej Kopenhadze. W wieku zaledwie 42 lat, pozostawił po sobie spuściznę, która ugruntowała jego pozycję jako pierwszego filozofa egzystencjalistycznego w historii. Jego wszechstronność przejawiała się w jego pracach, w których występował nie tylko jako filozof i teolog, ale także jako poeta, krytyk społeczny i autor religijny.

Rodzina i życie prywatne Sørena Kierkegaarda

Życie osobiste Sørena Kierkegaarda było silnie naznaczone przez jego rodzinne doświadczenia. Jego ojciec, Michael Pedersen Kierkegaard (1756–1838), był zamożnym handlarzem wełną. Choć opisywany jako człowiek surowy i prozaiczny, posiadał niezwykle żywą wyobraźnię i wykazywał zainteresowanie filozofią. Matka filozofa, Ane Sørensdatter Lund Kierkegaard (1768–1834), przed zawarciem małżeństwa z Michaelem, pracowała w jego domu jako pokojówka. Była osobą skromną i cichą, lecz jej wpływ na dzieci był znaczący.

Rodzina Kierkegaarda była naznaczona tragedią. Pięcioro z jego siedmiorga rodzeństwa zmarło przed śmiercią ojca. Jedynym bratem, który przeżył i towarzyszył Sørenowi w dorosłości, był Peter Christian Kierkegaard, który później został biskupem. Istnieje spekulatywna teoria, oparta na zapisach z dzienników (tzw. „Wielkie trzęsienie ziemi”), sugerująca, że ojciec Sørena wierzył, iż ściągnął na siebie gniew Boży za grzechy młodości i że w karze żadne z jego dzieci nie przeżyje go. Ta mroczna wizja mogła mieć głęboki wpływ na psychikę młodego Sørena.

Najważniejszą partnerką życiową Sørena Kierkegaarda były zaręczyny z Regine Olsen, które trwały w latach 1840–1841. Mimo zerwania zaręczyn, Regine pozostała kluczową postacią w jego świecie wewnętrznym. Chciał uczynić ją swoją powiernicą, jednak ostatecznie uznał to za niemożliwe, co znalazło odzwierciedlenie w dedykacji jego pism do „pojedynczego osobnika”. Ten osobisty dramat, związany z Regine Olsen, z pewnością wpłynął na jego późniejsze rozważania o miłości, wyborze i samotności.

Edukacja i formacja Sørena Kierkegaarda

Edukacja Sørena Kierkegaarda rozpoczęła się w latach 1821–1830 w prestiżowym gimnazjum Østre Borgerdyd w Kopenhadze. Tam zdobywał solidne podstawy w zakresie łaciny, greki i historii. Kontynuował swoją ścieżkę akademicką na Uniwersytecie Kopenhaskim, gdzie w 1841 roku ukończył studia teologiczne. Jego praca dyplomowa, zatytułowana „O pojęciu ironii z nieustannym odniesieniem do Sokratesa”, zapoczątkowała jego wieloletnią fascynację postacią Sokratesa i jego metodą filozoficzną. Już podczas studiów Kierkegaard odczuwał silną niechęć do tradycyjnej filozofii spekulatywnej, w szczególności do systemu heglowskiego, który dominował wówczas w filozofii racjonalizmu heglowskiego i panteizmu.

Kierkegaard nie dążył do czystej wiedzy abstrakcyjnej. Jego celem było dowiedzieć się, „co ma robić”, czyli jak prowadzić „całkowicie ludzkie życie”. Ta potrzeba praktycznego wymiaru egzystencji, odróżniająca go od teoretycznych rozważań, stanowiła fundament jego późniejszej filozofii. Jego formacja intelektualna była kształtowana przez głęboką religijność domu rodzinnego i przejawianą przez jego ojca, co w połączeniu z jego własnymi wątpliwościami natury etyczno-religijno-egzystencjalnej, stanowiło podłoże dla jego unikalnej myśli filozoficznej.

Kariera i twórczość Sørena Kierkegaarda

Kierkegaard stworzył unikalną metodę komunikacji pośredniej, wykorzystując liczne pseudonimy do pisania swoich wczesnych dzieł. Pozwalało mu to na prezentowanie różnych, często sprzecznych punktów widzenia w formie złożonego dialogu, bez bezpośredniego utożsamiania się z każdą z przedstawionych postaw. Równolegle do dzieł pseudonimowych, publikował pod własnym nazwiskiem zbiory „Mowy budujące” (Upbuilding Discourses). Dedykował je „pojedynczemu osobnikowi” (single individual), podkreślając, że w chrześcijaństwie kluczowa nie jest obiektywność, lecz stanie się „podmiotem”. Jego dorobek obejmuje krytyczne teksty na temat zorganizowanej religii, moralności, etyki i psychologii.

W swoich pracach często wykorzystywał metafory, ironię oraz parabole, aby zmusić czytelnika do osobistego zaangażowania i wyboru. W późniejszym okresie życia, od 1847 do 1855 roku, przeprowadził gwałtowny atak na Duński Kościół Państwowy (luterański). Krytykował chrześcijaństwo kontrolowane przez państwo (cezaropapizm), uważając je za iluzję i odejście od prawdziwego, radykalnego przesłania Ewangelii. Jego twórczość, choć początkowo pisana po duńsku i ograniczona do Skandynawii, na przełomie XIX i XX wieku zyskała międzynarodowe uznanie dzięki tłumaczeniom na niemiecki i francuski, stając się do połowy XX wieku jedną z najbardziej wpływowych postaci w zachodniej kulturze, teologii i filozofii.

Kluczowe dzieła Sørena Kierkegaarda

• „Albo-albo” (1843)
• „Bojaźń i drżenie” (1843)
• „O pojęciu ironii”
• „Powtórzenie” (1843)
• „Okruchy filozoficzne” (1844)
• „Choroba na śmierć” (1849)
• „The Point of View” (opublikowane pośmiertnie)

Filozofia i kluczowe idee Sørena Kierkegaarda

Filozofia Sørena Kierkegaarda jest głęboko zakorzeniona w jego osobistym doświadczeniu i religijności. Wprowadził pojęcie „nieskończonej jakościowej różnicy” między człowiekiem a Bogiem, co stało się fundamentem jego teologii. Podkreślał, że relacja jednostki z Bogiem-Człowiekiem, Jezusem Chrystusem, może dokonać się wyłącznie poprzez pasję wiary, a nie przez obiektywne dowody. Kluczowym elementem jego myśli jest koncepcja „trzech stadiów na drodze życia” (estetycznego, etycznego i religijnego), które opisują rozwój egzystencjalny człowieka. Inne jego kluczowe idee to „rycerz wiary”, „skok wiary” (leap of faith), „lęk” (angst) oraz „rozpacz egzystencjalna”.

W przeciwieństwie do późniejszych egzystencjalistów ateistycznych, takich jak Jean-Paul Sartre, Kierkegaard skupiał się na egzystencjalizmie chrześcijańskim. Stawiał subiektywność i osobiste zaangażowanie religijne w centrum ludzkiego doświadczenia. Jego myśl, często określana mianem „filozofii egzystencjalnej”, kładła nacisk na konkretną ludzką rzeczywistość ponad abstrakcyjne myślenie i uważała odkrywanie subiektywnej prawdy za ważniejsze niż obiektywizm. Ważnym dziełem, które ilustruje te idee, jest „Bojaźń i drżenie”, gdzie analizuje postać Abrahama i jego relację wobec Boga, ilustrując pojęcie „skoku wiary” i trudność wyboru w obliczu absurdu i grzechu. Jego krytyka heglowskiej filozofii racjonalizmu była próbą uwolnienia jednostki od determinizmu i podkreślenia jej wolności.

Kluczowe pojęcia w filozofii Kierkegaarda

• Trzy stadia na drodze życia: estetyczne, etyczne, religijne
• Nieskończona jakościowa różnica między człowiekiem a Bogiem
• Skok wiary (leap of faith)
• Lęk (angst)
• Rozpacz egzystencjalna
• Rycerz wiary

Dzienniki i zapiski Sørena Kierkegaarda

Søren Kierkegaard pozostawił po sobie gigantyczne archiwum w postaci dzienników, liczące ponad 7000 stron. Zawierają one nie tylko przemyślenia na temat jego dzieł, ale także codzienne uwagi, refleksje i szkice. Według badaczy, dzienniki stanowią kluczowe źródło do zrozumienia jego filozofii, ukazując proces twórczy i osobiste zmagania myśliciela. Pierwsze pełne duńskie wydanie jego dzienników (Journalen) zajęło aż 13 tomów w 25 woluminach, co świadczy o ich obszerności i znaczeniu.

Styl tych zapisków jest opisywany jako wybitnie literacki i poetycki, co odróżnia je od typowych notatek filozoficznych. W dziennikach Kierkegaard często powracał do tematów takich jak grzech, wiara, rozpacz i jego relacja wobec Boga. Dzienniki są świadectwem jego głębokiej introspekcji i nieustannego poszukiwania sensu w indywidualnym doświadczeniu. W nich odnajdujemy zapisy jego zmagań z wątpliwościami natury etyczno-religijno-egzystencjalnej, które stanowiły paliwo dla jego twórczości. Pojęcia takie jak „nieskończoność” czy „stadium” religijne często znajdują swoje rozwinięcie właśnie w tych osobistych zapisach.

Ciekawostki i wygląd Sørena Kierkegaarda

Współcześni opisywali Sørena Kierkegaarda jako postać niemal komiczną pod względem fizycznym. W wieku 23 lat jego charakterystyczną cechą była dziwna fryzura – włosy wznosiły się na prawie 15 centymetrów ponad czoło, tworząc potargany czub. W dzieciństwie ojciec nazywał go „Widelcem” (the Fork) ze względu na jego przedwczesną skłonność do wygłaszania satyrycznych i złośliwych uwag. Był dzieckiem o delikatnym wyglądzie, często widywanym w płaszczu o kolorze czerwonej kapusty. Kierkegaard był zapalonym spacerowiczem i kochał kręte uliczki XIX-wiecznej Kopenhagi.

Szczycił się tym, że był jedyną osobą w mieście, do której każdy biedny człowiek, służąca czy robotnik mógł swobodnie podejść na ulicy i porozmawiać. Twierdził, że te rozmowy dawały mu „prawdziwą chrześcijańską satysfakcję”. Jego nazwisko jest powszechnie rozpoznawalne na całym świecie, a w języku angielskim stosuje się dwie główne formy wymowy: /sɒrən kɪərkəɡɑːrd/ oraz amerykańską wersję kończącą się na /-ɡɔːr/. Jego wpływ rozciąga się na literaturę, psychologię i współczesną teologię, czyniąc go inspiracją dla myślicieli poszukujących sensu w indywidualnym doświadczeniu i próbujących zrozumieć kluczowe pojęcia chrześcijaństwa, takie jak grzech pierworodny czy relacja wobec Boga.

Kluczowe dzieła i ich daty publikacji

Warto wiedzieć: Choć pisał po duńsku i początkowo jego sława ograniczała się do Skandynawii, na przełomie XIX i XX wieku jego dzieła przetłumaczono na niemiecki i francuski. Do połowy XX wieku stał się jedną z najbardziej wpływowych postaci w zachodniej kulturze, teologii i filozofii.

Søren Kierkegaard, duński filozof i teolog, pozostawił trwały ślad w historii myśli jako prekursor egzystencjalizmu. Jego twórczość, głęboko zakorzeniona w osobistym doświadczeniu i religijności, stanowiła wyzwanie dla dominujących nurtów filozoficznych jego czasów. Poprzez swoje kluczowe dzieła, takie jak „Albo-albo” czy „Bojaźń i drżenie”, Kierkegaard badał fundamentalne aspekty ludzkiej egzystencji, podkreślając znaczenie subiektywnej prawdy, wyboru i indywidualnego zaangażowania. Jego wpływ na rozwój zachodniej kultury, teologii i filozofii jest nie do przecenienia, a jego idee nadal inspirują poszukiwania sensu w życiu.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/S%C3%B8ren_Kierkegaard